مجله هنری

جام چیست ؟ فرم جام در گذر تاریخ !

جام

جام ها 

جام چیست ؟ تاریخچه استفاده از فرم جام در ظروف

جام چیست :

جام ها کاسه های کوچکی هستند که برای نوشیدن مورد استفاده قرار می گرفته اند و وصف دقیقی از شکل جام در گذشته وجود ندارد و تنها می توان اشاره نمود که در دوران باستان ظروف فلزی یا سرامیکی که فرمی گرد و کم عمق و بدون دسته داشتند را جام می نامیدند. جام هایی که دارای پایه باشند را ساغر می نامند و اگر شکلی مانند شکل سر حیوانات داشته باشند به آن ها ریتون می گویند. برخی دیگر شکلی ساده مانند لیوان دارند.  واژه جام با اسامی مانند کاسه، ساغر، قدح، پیاله، فنجان ، ساتگین مترادف است و در فرهنگ های گوناگون با اسامی مختلفی به کار می رود.

هنر یکی از نیاز های اساسی انسان در زندگی است و اشتیاق انسان به هنر بسیار عمیق و ریشه دار است. بشر اولیه با افزودن پیچ و خم های اضافی به ابزار کار علاوه بر انتظار سودمندی از آن ها به زیبایی آن ها نیز می اندیشیده است. از دوره ی پیش از تاریخ تا دوره تاریخی و از دوره اسلامی تا زمان حاضر، به دلیل دگرگونی های فرهنگی، دینی و سیاسی در ساخت فرم و شکل ظروف تغییراتی پدید آمده است. هنرمند سازنده تلاش می کند تا با نمایش گذاشتن عناصر تجریدی که ترکیبی از معانی و مفاهیم و نقوش برگرفته از طبیعت است به جنبه های عاطفی، مذهبی و  فرهنگی دست یابد.

جام جیرفت
جام

شروع ساخت ظروف با سفال

سفال اولین محصول هنری و صنعتی انسان های اولیه بوده است  و حاصل نیاز و شعور آدمی در بکار گیری عوامل طبیعت بوده است و خاک رس ماده اولیه سفال گری است و تقریبا در هر کشوری یافت می شود و زمانی که بشر اولیه زندگی شکاری خود را تبدیل به دامداری و کشاورزی کرد کاسه ها و کوزه های سفالینه به وجود آمدند. تاریخ سفالینه سازی ایرانی به هزاره 4 پیش از میلاد می رسد و در آن زمان بیشتر مردم دوره ی نوسنگی یک نوع زندگی روستایی اختیار کرده و در ساختن انواع گوناگون سفالینه ها برای کارهای روزانه و امور مذهبی توفیق یافته بودند و کشور ایران و چین در میان سایر کشور ها به شهرت زیادی رسیده بودند.

سرزمین پارس

سرزمین پارس منطقه وسیعی در مشرق بین النهرین است که در گذشته معبری برای مهاجرت قبایل آسیا از شمال و دروازه ای برای ورود هندیان از شرق بوده است .آثار کشف شده از این مناطق شامل چوب ، استخوان و فلز است که معرف یک نوع هنر مشخص و قابل حمل است که اصطلاحا به آن ابزار دوره گردی گفته می شود مانند ابزار های تزیینی و جام ها  و کاسه ها و …

نقوش جام ها

خصوصیات مشترک این آثار نه تنها شامل توده ای متراکم و چشم ونواز از طرح های زینتی است ، بلکه مجموعه ای از نقش پردازی هایی به نام شیوه نقوش جانوری هم بر روی آن ها کار شده است. در برخی نمونه ها از نقش کوه، آب و بز کوهی بر روی جام ها استفاده می شده است که در ادیان و مذاهب مختلف برای کاربرد آیینی استفاده می شده اند که رسم این شکل ها نمادی از آب و حاصل خیزی و باروری بوده است. یکی از نمونه جام های کشف شده در غرب ایران مربوط به سفالگری قبل از تاریخ است که بر سطح آن هیکل بز کوهی و شاخ هایش به صورت ساده شده چند منحنی سیال و خرامنده تجرید یافته است.

در میان سفالینه های 3500 تا 1000 سال ق.م که از مراکز حفاری مانند تخت جمشید ، شوش، نهاوند و تپه سیلک به دست آمده است نه فقط نمونه هایی از ظروف مورد استفاده روزانه به خصوص سبو، کاسه، جام، آبخوری و ابریق های لوله دار کشف شده است که طرح بز، میش کوهی، انواع پرندگان که در کوه ها و باتلاق ها شکار می شدند بر روی آن ها نقش شده اند.

در این دوره لعاب بر روی سفال ها بکار نمی رفته است ولی با وجودی که محصولات عالی داشتند مدت زمان کمی در تاریخ باقی مانده است. از مراکزی که در ایران سفالینه های ظریفی تولید کرده اند می توان کاشان را نام برد که در این شهر از دوره نو سنگی کار کوزه گری آغاز شد و در قرون وسطی به اوج شهرت  خود رسید.

شروع پیشرفت تکنیکی

پیشرفت فنی در حرفه سفالگری باعث به وجود آمدن سبک جدیدی شد این سبک شامل ویژگی های زیر بوده است:

-بدنه ای از خاک رس که آبدیده شده اند و در کوره پخته شده اند و رنگ آن ها لیمویی، کرم، زرد، صورتی و یا سرخ تیره است.

-تمام ظروف دارای ضخامت یکنواخت است.

– تمامی ظروف در دوغ آب خاک رس بسیار نرم فرو رفته اند که سطح آن ها کاملا صاف بودند.

– یک ماده رنگی که از گرد اکسید آهن آبدار و اکسید منگنز ساخته شده بود در کارها بکار میرفت که در پخت به رنگ سیاه یا قهوه ای در می آمد.

سفالینه های خاکستری رنگ با لعاب سیاه درخشان ابتدا در حدود 2000 سال پیش از مسیح در تپه حصار و در سیلک به وجود آمد و این سفال های در کوره پخته شده اند.

از سلوکیان تا ساسانی

ساخت ظروف سفالگری برای رفع حوائج روزانه در دوره سلوکی ها و پارت ها ادامه یافت و در دوره پارت ها لعاب سرب با رنگ های گوناگون متداول شد. بسیاری از ظروف مورد استفاده روزانه روی صفحه ی سفالگری ساخته می شد و اغلب برای لعاب دادن روی آن را کنده کاری می کردند. پاره ای از آن ها را در قالب های فشرده کنده کاری کرده و پخته و درست می کردند.در بعضی از موارد خمیر نازکی از گل رس را به شکل خطوط مارپیچ روی ظرف نهاده می شد و بسیاری از ظروف یک رنگ بوده و شامل رنگ های کرم ، زرد ، قهوه ای،آبی و سبز بوده است. سفالگری در دوره ساسانیان پیشرفتی نداشت ولی در دوره اسلامی به خاطر غدقن بودن استفاده از ظرف های گران قیمت فلزی به ویژه زر و سیم دوباره سفالگری آغاز به کار کرد.

جام
جام

جام های فلزی

کشف اولین ظرف یا حجم منقوش فلزی و ذوب و تبدیل آن به وسیله ی انسان هنوز روشن نیست اما اشیای فلزی هم چون الواح سفالی و سنگ تراشی، لوحه ای برای انتقال پیام و مفاهیم و افکار مقدس و متبرک است و پیام هنرمندان را که روایتگران آگاه و چیره دست جامعه اند، به نسل بعد منتقل می کند. از قدیمی ترین نمونه های جام های فلزی می توان به جام های قبایل میسن اشاره نمود. در زمان حدود 1600 الی 1100 ق.م در سواحل جنوب شرقی سرزمین یونان جامعه های کوچکی وجود داشتند که نام مهم ترین آن ها میسن است. در این دوره مردمان به دفن کردن مردگان در مقبره های استوانه ای و اتاق های سنگی مخروطی شکل می پرداختند که مقدار زیادی اشیا شخصی همراه با مردگان دفن می کردند. مانند جام ها، ظرف های آبخوری، جواهرات و سلاح هایی که از جنس طلا بودند.

از جمله این آثار می توان به جام زرین به شکل سر شیر اشاره نمود که نمونه ممتازی از شیوه فلزکاری میسنی را نشان میدهد که سطوح صیقل خورده و خطوط ظریف بر روی آن نشانگر نفوذ هنر خاور نزدیک است.

در اوایل قرن 6 ه ق مس و نقره با وفوری همه جا گیر مورد استفاده قرار گرفته و از اوایل قرن 7 ه ق نقره کوب کردن و زرکوب کردن ظروف و اشیا نفیس و فلزی متداول گردید . مرکز تولید این مصنوعات خراسان و به خصوص هرات بود و از آن جا به سمت مغرب ایران گسترش یافت.

جام های هخامنشی

در دوره هخامنشی از جام های نقره برای نوشیدن شراب استفاده می کردند که دارای عمق کمی بودند تا سطح داخلی جام بهتر دیده شود و شرابها شفاف به نظر برسند. ظرف های بازمانده از روزگار ساسانی چون کاسه ها، جام ها، قایقی شکل ها و قاب آینه ها دارای نوشته اند. نوشته ظروف بیشتر به نام دارندگان، سازندگان و وزن آن ها محدود می شود. به عنوان مثال جام های شراب دارای تصاویری از پادشاهان بودندکه جام متعلق به آن ها بوده است. در دوره اسلامی بار دیگر مسلمانان به جای جام ها و کاسه های فلزی از ظروف سفالین استفاده می کردند که این پیاله ها دارای بدنه و لبه های دالبری بودند.در این دوره شکل جام ها تنوع زیادی نداشتند و فقط تزیینات روی آن ها متنوع بوده است و به مرور سعی شد که شکل جام ها فنجان مانند و دارای دهانه ای گشاد گردند. جام های پیاله ای شکل که در دوران صفویه در اصفهان و شیراز ساخته می شدند الگویی برای جام های امروزی شناخته می شوند.

منابع:
  • کتیبه های پهلوی، دکتر داریوش اکبرزاده، موسسه فرهنگی و انتشاراتی پازینه،تهران،1381.
  • تاریخ هنر، ه و جنسن، پرویز مرزبان، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران،1379.
  • تاریخ تحلیلی هنر جهان،معماری،پیکرتراشی،نقاشی، ادوارد م آپچان. پل استوور وینگریت. جین گاستون مالر، محمد هوشمند ویژه ، بهجت،تهران،1390.
  • صنایع دستی کهن ایران، هانس.ای.دولف،سیروس ابراهیم زاده، انتشارات آموزش انقلاب اسلامی،تهران،1372.
  • علم مواد قدیمی ایران تا تکنولوژی ساخت امروزی، بهمن میرهادی،بمن میرهادی، تهران،1388.
  • فلز کاری ایران در دوران هخامنشی،اشکانی، ساسانی، سی.گانتر-پل جت، ترجمه شهرام حیدر آبادیان
  • فن و هنر سفالگری، فائق توحیدی، تهران، 1379.
  • شاهکار های هنر ایران، آرتور اپهام پوپ،فیلیس آکرمن و اریک شرودر، پرویز ناتل خانلری، تهران، 1380
  • باستان شناسی ایران باستان، لوئی واندن برگ، عیسی بهنام، تهران، 1348.
جام
جام هخامنشی

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *