مجله هنری

سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

سنگاب  ( آبدان )

سنگاب : آب رمز تمام مخلوقاتی است که در آفرینش وجود دارد . آب منشا تمام امکانات هستی است و در ادیان و آیین های مختلف در خلقت بشر همواره با جلوه های متنوع حضور دارد . از آنجا که ایران کشوری نسبتا کم آب است از دیرباز آب در زندگی  ایرانیان جایگاه ویژه ای داشته است . در کهن ترین نوشته ها نیز به ارزش های متعالی آب توجه و حفظ و حرمت آن را واجب دانسته اند . در ایران پس از اسلام دو عنصر آب و آتش ارزش فلسفی زیادی پیدا کردند . از آب و آتش برای رشد باور های مذهبی استفاده می شده است . در دین اسلام اولین شرط در انجام فرایض دینی طهارت است . آب همان گونه که موجب پاکی و طهارت است به سبب ویژگی هایی که در آن نهفته و استفاده در اعمال واجب دینی سبب پاکی روح انسان می شود.

سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !
سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

سنگاب در فرهنگ لغت :

دهخدا آبدان را جایی تعریف می کند که آب باران در آن جمع می شود . ولی در فرهنگ مذهبی ایرانی آبدان ها دست ساخته هایی از جنس سنگ هستند . آنها بیش از صدها سال سابقه ی تاریخی دارند . هویت بومی ایرانی را به نمایش می گذارند.

آبدان ( سنگاب) ظرف سنگی بزرگی به شکل جام و یا چهار گوش است که در حیاط امام زاده ها و مساجد قرار دارد . این سنگاب ها نقطه وحدتی بودند که تشنگان پیرامون خویش را به مهمانی آب دعوت می نمود . حتی اگر افراد تشنه هم نبودند معتقد بودند آب نطلیبده مراد است و باید از آب این سنگاب ها خورده شود . برخی از سنگاب ها درون دالان مساجد قرار می گرفت . جریان باد خنک درون دالان با برخورد با سنگاب ها باعث خنک تر شدن آب می شدند . همچنین نسبت به سنگاب هایی که درون فضای آزاد قرار داشتند تمیز تر بودند.

واژه ی سنگاب:

اسم مرکب سنگ + آب است . در فرهنگ معین بدین معنی آمده است که ظرفی بزرگ که از سنگ سازند و در حیاط مساجد جای دهند . در آن آب ریزند تا تشنگان از آب آن بنوشند.

کاربرد سنگاب :

در قدیم بیشتر سقاخانه ها در کناره درب مساجد ساخته می شدند و دارای یه حلقه چاه آب شرب بوده اند . آب آن توسط شخص آبکش از چاه بیرون کشیده و در سنگاب سقاخانه برای استفاده همگان ریخته می شده است . سنگاب سقاخانه ، سنگ توخالی مستطیل شکلی به گودی 50 تا 70 سانتی متر است و بلندی بیرونش از این هم بیشتر است . این سنگاب ها در روی زمین جلوی سقاخانه پیش دست مراجعان قرار می گرفت .

در دیگر کشور های اسلامی و حتی اروپایی مکان هایی مشابه سقاخانه به فراخور فرهنگ محل وجود دارد . مثلا تاورنیه فرانسوی می نویسد: ” ظرف خیلی بزرگی از آب و چند جام کوچک در اطراف آن به درب خانه خود گذارده اند و اگر هوا گرم باشد یخ هم در آن می اندازند و عابرین از آنجا آب می نوشند بدون آنکه چیزی بدهند “.

همنشینی آب در ادیان مختلف

قرار دادن آب در کنار فضاهای مقدس از قدیم رایج بوده . حتی آتشکده های ایران نیز در کنار چشمه ها بنا شده اند . پس از اسلام نیز آب تقدس خود را در ایران حفظ کرد . به ویژه با ترویج مذهب شیعه و عزاداری ها برای امام حسین جنبه ی مذهبی بالایی به آب داده شد . مساجد که محل تجلی فرهنگ و هنر مسلمانان بود ، با قرار دادن سنگاب در آن ها نماد تجلی علاقه شیعه به عاشورا و پاسداری از نام سید شهدا تلقی شد . این سنگاب ها در مساجد و معابر شهر سمبل هنر دینی بودند و باعث ترویج کار نیک، آزادگی و ایثار و بندگی حق بودند.

سنگاب در فرهنگ شیعه :

در سراسر تاریخ، مذهب همواره الهام بخش هنر بوده است . در گذشته عقیده ی مذهبی درمان بخشی در مورد آب موجود در آبدان وجود داشت و برای تبرک و یا شفای بیماران از آب آن استفاده می کردند . نصب آبدان ها در اماکن مقدس از دوره ی صفویه در ایران آغاز شد . شیعیان در این دوره فرصت یافتند تا عقاید دینی خود را ابراز کنند و آثار فرهنگی جدیدی در این جهت شکل یافت . که بیشتر با هنرهای ریشه دار در فرهنگ اسلامی به ویزه شعر و خوشنویسی و حجاری تزیین می شدند . به علت فراوانی سنگاب ها در دوره صفوی می توان این هنر را هنر شیعی دانست . یکی از عوامل تقدس سنگاب ها پیروی از سنت وقف کردن است . بسیاری از سنگاب ها دارای نوشته های وقف نامه برای امام حسین و حضرت ابوالفضل هستند.

سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !
سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

فرم و شکل سنگاب ها :

از آب آبدان ها برای وضو و آشامیدن استفاده می شده است و لذا در بهداشت و تقدس و زیبایی شناسی آن دقت زیادی می کرده اند. سنگاب های موجود در مساجد و اماکن مقدسه از نظر شکل مختلف هستند.بیشتر سنگاب ها دایره مانند هستند ولی تعدادی از آن ها به شکل مستطیل هم یافت می شوند. برای ساختن سنگاب ها از سنگ مرمر و یشم و نوعی سنگ های آهکی استفاده می شده است. به عنوان مثال سنگاب های مسجد امام اصفهان از جنس مرمر و سنگاب چهل ستون از سنگ یشم ساخته شده اند.

سنگاب های به شکل دایره وار زیر گنبد اصلی مسجد قرار می گرفته است تا با انعکاس نقش گنبد مسجد در آب آن منظره ای زیبا و معنوی برای بینندگان به وجود آورد. بیشتر نقوش حک شده بر روی سنگاب ها جنبه زیباشناسی نداشته و فقط حاوی پیام ها و شعر های دینی بوده اند و با نقوش تزیینی،کتیبه ها،وقف نامه هایی با خط نستعلیق و ثلث و نسخ تزیین می شدند. در برخی از سنگاب ها پاشویه هایی قرار داشت که محلی برای ریختن آب های اضافی بودند و برخی دارای سوراخی در زیر بدنه بودند که برای خالی کردن آب های اضافی استفاده می شدند.

نقوش بکار رفته بر روی سنگاب ها :

ترکیب بندی نقش آبدان ها را می توان الهام گرفته از طرح های تزیین دیوار کاخ های اشکانی و ساسانی دانست و استفاده از شیار های ممتد در بدنه ی آنها با ایجاد  ماهیچه ی سنگی مقاومت بدنه در برابر تغییر دما و یخ زدگی را بالا می برده است. هر چند که بیشتر سهم تزیین سنگاب ها را کتیبه ها تشکیل می دهند ولی حضور نقوش انتزاعی و اسلیمی ها و گل لوتوس را نمی توان ندیده گرفت. نقش های گیاهی و گاهی هم نقش هایی که اشاره به آب دارند علاوه بر نوشته های مذهبی برای تزیین آبدان ها به کار می ر فته است. حرکت نقوش اسلیمی بر روی سنگاب ها خالی از مضمون نیستند و نشانگر ملکوت و جبروت خدا است و در آن واحد یک آیه دینی و یک آیه هنری است. اندازه پایه های آبندان ها از 10 تا 35 سانتی متر است و اگر ارتفاع بیشتر شود پایه به دو بخش قدح وار تبدیل می شود.

سنگاب در دوران صفویه :

نصب سنگاب در مساجد و اماکن مقدسه و گذرگاه های مردم از دوره ی صفوری در ایران معمول شده است و ارتباطی خاص با عقاید و مذاهب مردم آن دوره دارد.در مساجد و آثار سلطنتی این دوره ،جام و قدح ها شکل باشکوهی به خود گرفته و با سنگ های نفیس یک پارچه سنگاب ها ساخته می شدند که زینت افزای تزیینات کاشی کاری گنبد ها و در و دیوار مساجد با شکوه اصفهان شده است. در دوره های بعد از صفویه نیز سنگاب هایی به یادگار مانده است ولی مانند سایر صنایع و هنرهای ظریف بعد از دوره صفوی رو به تنزل گذاشته و از نظر حجاری و آرایش گل و بته و خط با سنگاب های عهد صفوی قابل مقایسه نیستند. در دوره قاجار خطوط حجاری شده بر روی سنگاب ها به خط نستعلیق هستند و به نوعی خط نستعلیق مانند خط ملی در هنر این دوره نمود پیدا کرده است و این نوشته ها شامل درود و صلوات بر ائمه اطهار و چهارده معصوم است. برخی اشعار شامل نیت وقف کننده و یا مرثیه به یاد شهدا کربلا  است و در موارد معدودی نام هنرمند نیز دیده می شود.استفاده از نقش گل لوتوس  یا نیلوفر آبی بر روی سنگاب های دوره قاجار تقریبا مشابه نقوش دوره ی هخامنشی است و این نقش بر اساس اعتقادات آیین ایران باستان به الهه ی آب ها یا آناهیتا مربوط است.استفاده از این نقش بر روی سنگاب های دوره قاجار علاوه بر یادآوری تقدس آب، احیا هنر باستان ایران است. به طور کلی سنگاب ها در دوره صفوی شکل گرفت و دوره قاجار نیز به عنوان نمادی از ارزش شیعه تجلی پیدا کرد و تزیینات آن هم پیوند تنگاتنگی با هنر اسلامی داشته است ارزش آب را در میان ایرانیان و شیعیان نشان می دهد.

مهم ترین سنگاب (آبدان ) های موجود در ایران عبارتند از:

– آبدان موجود در داخل هشتی مسجد عمادی که ساخت قرن نهم است و قطعه سنگ مرمر شفاف به شکل مستطیل داخل جرز نصب شده و روی آن عبارت یا الله یا محمد یا علی حک شده است.

-آبدان موجود در مدرسه ی صدر اصفهان که توسط حاج محمد ابراهیم وقف امام حسین گردیده است.

آبدان عزیزالله که در مسجد علی در دوره ی شاه سلیمان صفوی نصب شده است.

-آبدان ورودی مسجد امام اصفهان که مربوط به دوره ی شاه عباس کبیر می باشد.

آبدان مسجد حکیم که از دوره ی شاه عباس دوم باقی مانده است.

-آبدان مدرسه چهار باغ اصفهان که مربوط به دوره ی شاه سلطان حسین می باشد و از نظر حجاری و زیبایی منحصر بفرد است.

-آبدانی که وسط باغچه تالار تیموری و در ضلع جنوبی آن نصب شده است مربوط به دوره ی سلطنت شاه عباس دوم می باشد.

-آبدان موجود در امامزاده اسماعیل که در حواشی آن صلوات بر چهارده معصوم حک شده است و در دوره ی سلطان شاه صفی نصب گردیده است.

امروزه سنگاب ها کاربردی مانند گذشته ندارند و دیگر در آن ها آبی ریخته نمی شود و با گذر زمان در برخورد با برف و باران دچار فرسودگی شده اند ولی می توان از آن ها هم چون گلدانی بزرگ یا باغچه ای کوچک از گل و گیاه استفاده نمود.

ما در صنایع دستی آقاجانی با توجه به فرم زیبای سنگاب توانسته ایم محصولات متعدد و زیبایی ساخته که با استقبال بی نظیری از سوی هنردوستان و علاقه مندان به هنر ایرانی مواجه شده اند .

منابع:

1-پرویز رجبیآبانگان، به نقل از تاریخ هرودت،ماهنامه چیستا،جلد3،1360،ص328

2-مرتضی حسینیان،آب پدیده ای مبارک و عامل حیات.

3-محمد معین،مزد یسنا و ادب پارسی ،انتشارات دانشگاه تهران،1338.

4-ژان باتیست تاورنیه،سفرنامه تاورنیه،برگردان ابوتراب نوری،انتشارات تایید،اصفهان،1336

5- منصور دادمهر،سقاخانه ها و سنگاب های اصفهان،انتشارات گلها، اصفهان، 1378

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *