جام

جام چیست ؟ فرم جام در گذر تاریخ !

جام چیست ؟ تاریخچه استفاده از فرم جام در ظروف

جام چیست :

جام کاسه های کوچکی است که برای نوشیدن مورد استفاده قرار می گرفته اند.
وصف دقیقی از شکل جام در گذشته وجود ندارد.
به طورکلی درعهد باستان ظروف فلزی یا سرامیکی که فرمی گرد و کم عمق و بدون دسته داشتند را جام می نامیدند.
واژه جام با اسامی مانند کاسه، ساغر، قدح، پیاله، فنجان  مترادف است.
در فرهنگ های گوناگون با اسامی مختلفی به کار می رود

جام جیرفت
جام

شروع ساخت ظروف با سفال:

سفال اولین محصول هنری و صنعتی انسان های اولیه بوده است و حاصل نیاز و شعور آدمی در بکار گیری عوامل طبیعت بوده است .
خاک رس ماده اولیه سفال گری است و تقریبا در هر کشوری یافت می شود و زمانی که بشر اولیه زندگی شکاری خود را تبدیل به دامداری و کشاورزی کرد کاسه ها و کوزه های سفالینه به وجود آمدند.
تاریخ سفالینه سازی ایرانی به هزاره 4 پیش از میلاد می رسد .
در آن زمان بیشتر مردم دوره ی نوسنگی یک نوع زندگی روستایی اختیار کرده و در ساختن انواع گوناگون سفالینه ها برای کارهای روزانه و امور مذهبی توفیق یافته بودند و کشور ایران و چین در میان سایر کشور ها به شهرت زیادی رسیده بودند.

نقوش جام ها:

خصوصیات مشترک این آثار نه تنها شامل توده ای متراکم و چشم ونواز از طرح های زینتی است ، بلکه مجموعه ای از نقش پردازی هایی به نام شیوه نقوش جانوری هم بر روی آن ها کار شده است.
در برخی نمونه ها از نقش کوه، آب و بز کوهی بر روی جام ها استفاده می شده است که در ادیان و مذاهب مختلف برای کاربرد آیینی استفاده می شده اند که رسم این شکل ها نمادی از آب و حاصل خیزی و باروری بوده است.
یکی از نمونه جام های کشف شده در غرب ایران مربوط به سفالگری قبل از تاریخ است که بر سطح آن هیکل بز کوهی و شاخ هایش به صورت ساده شده چند منحنی سیال و خرامنده تجرید یافته است.

شروع پیشرفت تکنیکی:

پیشرفت فنی در حرفه سفالگری باعث به وجود آمدن سبک جدیدی شد این سبک شامل ویژگی های زیر بوده است:

-بدنه ای از خاک رس که آبدیده شده اند و در کوره پخته شده اند و رنگ آن ها لیمویی، کرم، زرد، صورتی و یا سرخ تیره است.

-تمام ظروف دارای ضخامت یکنواخت است.

– تمامی ظروف در دوغ آب خاک رس بسیار نرم فرو رفته اند که سطح آن ها کاملا صاف بودند.

– یک ماده رنگی که از گرد اکسید آهن آبدار و اکسید منگنز ساخته شده بود در کارها بکار میرفت که در پخت به رنگ سیاه یا قهوه ای در می آمد.

سفالینه های خاکستری رنگ با لعاب سیاه درخشان ابتدا در حدود 2000 سال پیش از مسیح در تپه حصار و در سیلک به وجود آمد و این سفال های در کوره پخته شده اند.

از سلوکیان تا ساسانی:

ساخت ظروف سفالگری برای رفع حوائج روزانه در دوره سلوکی ها و پارت ها ادامه یافت و در دوره پارت ها لعاب سرب با رنگ های گوناگون متداول شد. بسیاری از ظروف مورد استفاده روزانه روی صفحه ی سفالگری ساخته می شد و اغلب برای لعاب دادن روی آن را کنده کاری می کردند. پاره ای از آن ها را در قالب های فشرده کنده کاری کرده و پخته و درست می کردند.در بعضی از موارد خمیر نازکی از گل رس را به شکل خطوط مارپیچ روی ظرف نهاده می شد و بسیاری از ظروف یک رنگ بوده و شامل رنگ های کرم ، زرد ، قهوه ای،آبی و سبز بوده است. سفالگری در دوره ساسانیان پیشرفتی نداشت ولی در دوره اسلامی به خاطر غدقن بودن استفاده از ظرف های گران قیمت فلزی به ویژه زر و سیم دوباره سفالگری آغاز به کار کرد.

جام
جام

جام های فلزی

کشف اولین ظرف یا حجم منقوش فلزی و ذوب و تبدیل آن به وسیله ی انسان هنوز روشن نیست.
مانند جام ، ظرف های آبخوری، جواهرات و سلاح هایی که از جنس طلا بودند.
از جمله این آثار می توان به جام زرین به شکل سر شیر اشاره نمود که نمونه ممتازی از شیوه فلزکاری میسنی را نشان میدهد که سطوح صیقل خورده و خطوط ظریف بر روی آن نشانگر نفوذ هنر خاور نزدیک است.
در اوایل قرن 6 ه ق مس و نقره با وفوری همه جا گیر مورد استفاده قرار گرفته و از اوایل قرن 7 ه ق نقره کوب کردن و زرکوب کردن ظروف و اشیا نفیس و فلزی متداول گردید.
مرکز تولید این مصنوعات خراسان و به خصوص هرات بود و از آن جا به سمت مغرب ایران گسترش یافت.

جام های هخامنشی:

در دوره هخامنشی از جام های نقره برای نوشیدن شراب استفاده میشد که دارای عمق کمی بودند و شرابها شفاف به نظر می رسیدند.
ظرف های بازمانده از روزگار ساسانی چون کاسه ها، جام ها، قایقی شکل ها و قاب آینه ها دارای نوشته اند.
در دوره اسلامی بار دیگر مسلمانان به جای جام ها و کاسه های فلزی از ظروف سفالین استفاده می کردند.
این پیاله ها دارای بدنه و لبه های دالبری بودند.
در این دوره شکل جام ها تنوع زیادی نداشتند و فقط تزیینات روی آن ها متنوع بوده است.
به مرور سعی شد که شکل جام ها فنجان مانند و دارای دهانه ای گشاد گردند.
جام های پیاله ای شکل که در دوران صفویه در اصفهان و شیراز ساخته می شدند که الگویی برای جام های امروزی شناخته می شوند.

منابع:
  • کتیبه های پهلوی، دکتر داریوش اکبرزاده، موسسه فرهنگی و انتشاراتی پازینه،تهران،1381.
  • تاریخ هنر، ه و جنسن، پرویز مرزبان، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران،1379.
  • تاریخ تحلیلی هنر جهان،معماری،پیکرتراشی،نقاشی، ادوارد م آپچان. پل استوور وینگریت. جین گاستون مالر، محمد هوشمند ویژه ، بهجت،تهران،1390.
  • صنایع دستی کهن ایران، هانس.ای.دولف،سیروس ابراهیم زاده، انتشارات آموزش انقلاب اسلامی،تهران،1372.
  • علم مواد قدیمی ایران تا تکنولوژی ساخت امروزی، بهمن میرهادی،بمن میرهادی، تهران،1388.
  • فلز کاری ایران در دوران هخامنشی،اشکانی، ساسانی، سی.گانتر-پل جت، ترجمه شهرام حیدر آبادیان
  • فن و هنر سفالگری، فائق توحیدی، تهران، 1379.
  • شاهکار های هنر ایران، آرتور اپهام پوپ،فیلیس آکرمن و اریک شرودر، پرویز ناتل خانلری، تهران، 1380
  • باستان شناسی ایران باستان، لوئی واندن برگ، عیسی بهنام، تهران، 1348.
جام
جام هخامنشی
سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

سنگاب چیست؟تاریخچه و کاربرد سنگاب!

سنگاب در فرهنگ لغت:

دهخدا آبدان را جایی تعریف می کند که آب باران در آن جمع می شود .
ولی در فرهنگ مذهبی ایرانی آبدان ها دست ساخته هایی از جنس سنگ هستند.
آنها بیش از صدها سال سابقه ی تاریخی دارند . هویت بومی ایرانی را به نمایش می گذارند.
آبدان( سنگاب)ظرف سنگی بزرگی به شکل جام و یا چهار گوش است که در حیاط امام زاده ها و مساجد قرار دارد.
این ظروف ها نقطه وحدتی بودند که تشنگان پیرامون خویش را به مهمانی آب دعوت می نمود.
حتی اگر افراد تشنه هم نبودند معتقد بودند آب نطلیبده مراد است و باید از آب این سنگاب ها خورده شود.
برخی از آنها درون دالان مساجد قرار می گرفت.
جریان باد خنک درون دالان با برخورد با سنگاب ها باعث خنک تر شدن آب می شدند . همچنین نسبت به سنگاب هایی که درون فضای آزاد قرار داشتند تمیز تر بودند.

واژه ی سنگاب:

اسم مرکب سنگ + آب است.
در فرهنگ معین بدین معنی آمده است که ظرفی بزرگ که از سنگ سازند و در حیاط مساجد جای دهند . در آن آب ریزند تا تشنگان از آب آن بنوشند.

کاربرد سنگاب:

در قدیم بیشتر سقاخانه ها در کناره درب مساجد ساخته می شدند و دارای یه حلقه چاه آب شرب بوده اند . آب آن توسط شخص آبکش از چاه بیرون کشیده و در سنگاب سقاخانه برای استفاده همگان ریخته می شده است . سنگاب سقاخانه ، سنگ توخالی مستطیل شکلی به گودی 50 تا 70 سانتی متر است و بلندی بیرونش از این هم بیشتر است . این سنگاب ها در روی زمین جلوی سقاخانه پیش دست مراجعان قرار می گرفت .
در دیگر کشور های اسلامی و حتی اروپایی مکان هایی مشابه سقاخانه به فراخور فرهنگ محل وجود دارد . مثلا تاورنیه فرانسوی می نویسد: ” ظرف خیلی بزرگی از آب و چند جام کوچک در اطراف آن به درب خانه خود گذارده اند و اگر هوا گرم باشد یخ هم در آن می اندازند و عابرین از آنجا آب می نوشند بدون آنکه چیزی بدهند “.

همنشینی آب در ادیان مختلف:

قرار دادن آب در کنار فضاهای مقدس از قدیم رایج بوده . حتی آتشکده های ایران نیز در کنار چشمه ها بنا شده اند . پس از اسلام نیز آب تقدس خود را در ایران حفظ کرد . به ویژه با ترویج مذهب شیعه و عزاداری ها برای امام حسین جنبه ی مذهبی بالایی به آب داده شد.
مساجد که محل تجلی فرهنگ و هنر مسلمانان بود ، با قرار دادن سنگاب در آن ها نماد تجلی علاقه شیعه به عاشورا و پاسداری از نام سید شهدا تلقی شد .
این سنگاب ها در مساجد و معابر شهر سمبل هنر دینی بودند و باعث ترویج کار نیک، آزادگی و ایثار و بندگی حق بودند.

سنگاب در فرهنگ شیعه :

در سراسر تاریخ، مذهب همواره الهام بخش هنر بوده است.
در گذشته عقیده ی مذهبی درمان بخشی در مورد آب موجود در آبدان وجود داشت و برای تبرک و یا شفای بیماران از آب آن استفاده می کردند.
نصب آبدان ها در اماکن مقدس از دوره ی صفویه در ایران آغاز شد.
شیعیان در این دوره فرصت یافتند تا عقاید دینی خود را ابراز کنند و آثار فرهنگی جدیدی در این جهت شکل یافت.
که بیشتر با هنرهای ریشه دار در فرهنگ اسلامی به ویزه شعر و خوشنویسی و حجاری تزیین می شدند.
به علت فراوانی سنگاب ها در دوره صفوی می توان این هنر را هنر شیعی دانست.
یکی از عوامل تقدس سنگاب ها پیروی از سنت وقف کردن است.
بسیاری از سنگاب ها دارای نوشته های وقف نامه برای امام حسین و حضرت ابوالفضل هستند.

سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !
سنگاب چیست ؟ تاریخچه و کاربرد سنگاب !

فرم و شکل سنگاب ها :

از آب آبدان ها برای وضو و آشامیدن استفاده می شده است.
لذا در بهداشت و تقدس و زیبایی شناسی آن دقت زیادی می کرده اند.
سنگاب های موجود در مساجد و اماکن مقدسه از نظر شکل مختلف هستند.
بیشتر سنگاب ها دایره مانند هستند ولی تعدادی از آن ها به شکل مستطیل هم یافت می شوند.
برای ساختن سنگاب ها از سنگ مرمر و یشم و نوعی سنگ های آهکی استفاده می شده است.
به عنوان مثال سنگاب های مسجد امام اصفهان از جنس مرمر و سنگاب چهل ستون از سنگ یشم ساخته شده اند.
سنگاب های به شکل دایره وار زیر گنبد اصلی مسجد قرار می گرفته است .
تا با انعکاس نقش گنبد مسجد در آب آن منظره ای زیبا و معنوی برای بینندگان به وجود آورد.
بیشتر نقوش حک شده بر روی سنگاب ها جنبه زیباشناسی نداشته است.
فقط حاوی پیام ها و شعر های دینی بوده اند و با نقوش تزیینی،کتیبه ها،وقف نامه هایی با خط نستعلیق و ثلث و نسخ تزیین می شدند.

نقوش بکار رفته بر روی سنگاب ها :

ترکیب بندی نقش آبدان ها الهام گرفته از طرح های تزیین دیوار کاخ های اشکانی و ساسانی دانست.
استفاده از شیار های ممتد در بدنه ی آنها با ایجاد ماهیچه ی سنگی مقاومت بدنه در برابر تغییر دما و یخ زدگی را بالا می برده است.
بیشتر سهم تزیین سنگاب ها را کتیبه ها تشکیل می دهند.
اما حضور نقوش انتزاعی و اسلیمی ها و گل لوتوس را نمی توان ندیده گرفت.
نقش های گیاهی و گاهی هم نقش هایی که اشاره به آب دارند علاوه بر نوشته های مذهبی برای تزیین آبدان ها به کار می رفته است.
حرکت نقوش اسلیمی بر روی سنگاب ها خالی از مضمون نیستند .
نشانگر ملکوت و جبروت خدا است و در آن واحد یک آیه دینی و یک آیه هنری است.
اندازه پایه های آبندان ها از 10 تا 35 سانتی متر است و اگر ارتفاع بیشتر شود پایه به دو بخش قدح وار تبدیل می شود.

سنگاب در دوران صفویه :

نصب سنگاب در مساجد و اماکن مقدسه و گذرگاه ها از دوره ی صفوری در ایران معمول شده است.
در دوره های بعد از صفویه نیز سنگاب هایی به یادگار مانده است .
مانند سایر صنایع و هنرهای ظریف بعد از دوره صفوی رو به تنزل گذاشته است.
نظر حجاری و آرایش گل و بته و خط با سنگاب های عهد صفوی قابل مقایسه نیستند.
در دوره قاجار خطوط حجاری شده بر روی سنگاب ها به خط نستعلیق هستند.
این نوشته ها شامل درود و صلوات بر ائمه اطهار و چهارده معصوم است.
استفاده از نقش گل لوتوس یا نیلوفر آبی بر روی سنگاب های دوره قاجار تقریبا مشابه نقوش دوره ی هخامنشی است.
این نقش بر اساس اعتقادات آیین ایران باستان به الهه ی آب ها یا آناهیتا مربوط است.
استفاده از این نقش بر روی سنگاب های دوره قاجار علاوه بر یادآوری تقدس آب، احیا هنر باستان ایران است.

مهم ترین سنگاب های موجود در ایران عبارتند از:

– آبدان موجود در داخل هشتی مسجد عمادی که ساخت قرن نهم است و قطعه سنگ مرمر شفاف به شکل مستطیل داخل جرز نصب شده و روی آن عبارت یا الله یا محمد یا علی حک شده است.

-آبدان موجود در مدرسه ی صدر اصفهان که توسط حاج محمد ابراهیم وقف امام حسین گردیده است.

آبدان عزیزالله که در مسجد علی در دوره ی شاه سلیمان صفوی نصب شده است.

-آبدان ورودی مسجد امام اصفهان که مربوط به دوره ی شاه عباس کبیر می باشد.

آبدان مسجد حکیم که از دوره ی شاه عباس دوم باقی مانده است.

-آبدان مدرسه چهار باغ اصفهان که مربوط به دوره ی شاه سلطان حسین می باشد و از نظر حجاری و زیبایی منحصر بفرد است.

-آبدانی که وسط باغچه تالار تیموری و در ضلع جنوبی آن نصب شده است مربوط به دوره ی سلطنت شاه عباس دوم می باشد.

-آبدان موجود در امامزاده اسماعیل که در حواشی آن صلوات بر چهارده معصوم حک شده است و در دوره ی سلطان شاه صفی نصب گردیده است.

 

ما در صنایع دستی آقاجانی با توجه به فرم زیبای سنگاب توانسته ایم محصولات متعدد و زیبایی ساخته که با استقبال بی نظیری از سوی هنردوستان و علاقه مندان به هنر ایرانی مواجه شده اند .

منابع:

1-پرویز رجبیآبانگان، به نقل از تاریخ هرودت،ماهنامه چیستا،جلد3،1360،ص328

2-مرتضی حسینیان،آب پدیده ای مبارک و عامل حیات.

3-محمد معین،مزد یسنا و ادب پارسی ،انتشارات دانشگاه تهران،1338.

4-ژان باتیست تاورنیه،سفرنامه تاورنیه،برگردان ابوتراب نوری،انتشارات تایید،اصفهان،1336

5- منصور دادمهر،سقاخانه ها و سنگاب های اصفهان،انتشارات گلها، اصفهان، 1378