قالیچه نفیس یکی از اصیل‌ترین هنرهای ایرانی است که تا امروز به زیبایی هرچه تمام‌تر اصالت خود را حفظ کرده است تا بخش زیبایی از زندگی ما ایرانیان و معرف فرهنگ و اصالت ایرانی در سرتاسر جهان باشد. در این نوشته قصد بر این است تا با فرش ایرانی به عنوان یکی از جلوه‌های تاریخ و فرهنگ ایران بیشتر آشنا شویم؛ با ما همراه باشید.
تاریخچه‌ای مختصر از فرش ایرانی
از آنجایی که فرش ایرانی جلوه‌ای از تاریخ و فرهنگ ایرانی است در ابتدا باید برای شناخت بیشتر این هنر ایرانی به سراغ تاریخچه‌ی فرش‌های ایرانی برویم تا به یک شناخت کلی از این هنر ایرانی برسیم.
نخستین فرش ایرانی
پازیریک نخستین فرش ایرانی متعلق به سده چهارم یا پنجم پیش از میلاد است که در اکتشافات یک باستان شناس روسی در سال 1949 میلادی کشف شده است. این فرش چند هزار ساله از حضور تمدن و فرهنگ در کشور عظیم ایران در هزاران سال پیش حکایت دارد. در این فرش نقوش و طرح‌هایی مشابه با طرح‌های نقش بسته در ستون‌های تخت جمشید به کار رفته است. شباهت نقوش به کار رفته در موارد ذکر شده باستان شناسان را بر آن داشته است که قدمت پازیریک به دوران امپراطوری هخامنشی باز می‌گردد و تا امروز هم مدرکی خلاف بر این نظر به ثبت نرسیده است.
صفویه| دوران طلایی فرش ایرانی
در میان ادوار تاریخی ایران، صفویه را می‌توان مهمترین و موثرترین دوره در پیشرفت هنر فرش ایرانی دانست. به جرات می‌توان گفت که درصد قابل توجهی از فرش‌هایی که در موزه‌های سرتاسر دنیا مورد استفاده قرار گرفته‌اند به این دوره‌ی تاریخی ایران تعلق دارند. البته که دوران فرمانروایی شاه عباس را می‌توان دوران اوج هنر در ایران دانست.
در دوران فرمانروایی این پادشاه مبادلات بسیاری میان ایران و کشورهای اروپایی برقرار بوده است و به همین جهت است که تعداد زیادی از آثار هنری آن دوران در موزه‌های اروپایی یافت می‌شوند. همچنین به دستور شاه اسماعیل کارگاهی برای هنرمندان صنعت فرش ساخته شد تا بتوانند بهترین و باشکوه‌ترین نمونه‌های خود را ارائه دهند. در بافت تعداد زیادی از این فرش‌ها در کنار ابریشم از رشته‌های طلا و نقره برای تزیین استفاده شده است.
فرش از صفویه تا امروز
پس از دوران صفویه با شروع حکمرانی افغان‌ها بر ایران تمام کارگاه‌های ساخته شده از بین رفتند و دیگر به این هنر اصیل ایرانی توجه خاصی نشان داده نشد. از این دوران به بعد تلاش‌های چندانی برای حفظ این هنر دیده نشده است و به همین ترتیب آثار خاصی هم از این دوران وجود ندارد. هنر قالی بافی پس از سال‌ها در دوران قاجار مجددا مورد توجه قرار گرفت و صادرات فرش ایرانی به بازارهای اروپایی دوباره رونق گرفت.
در این دوران به واسطه‌ی ارتباطی که شاهان قاجار و حاکمان کشورهای دیگر داشتند؛ فرش ایرانی به عنوان یک هنر و صنعت وارد کشورهای دیگر شد. امروزه هم به این هنر ایرانی توجه ویژه‌ای می‌شود و می‌توان به عنوان یکی از محبوب‌ترین صنایع دستی در میان مردم ایران از آن یاد کرد.
بیشتر بخوانید: مقاله چرا هر خانه ای باید قالیجه دستبافت داشته باشد؟ را حتما بخوانید.
برای شکل دادن به این طرح‌های پر نقش و نگار از چه موادی استفاده می‌شود؟
الیاف حیوانی یکی از مهمترین الیافی است که در بافت فرش ایرانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. پشم، کرک و خز الیاف حیوانی هستند و از میان این 3 مورد اکثرا از پشم و در موارد خاص از کرک برای بافت فرش استفاده می‌شود. ایران یکی از برترین کشورها در صنعت دامپروری به شما می‌رود و شاد بتوان گفت به همین جهت است که قالی بافی به شکل ویژه‌تری در ایران مورد توجه قرار گرفته است. ابریشم هم یکی از الیافی است که ریشه‌ای حیوانی دارد اما به نسبت الیاف حیوانی دیگر ارزش بسیار بالایی دارد و در فرش‌های خاصی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
پنبه یک الیاف گیاهی است که در بافت فرش‌های ایرانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در بافت اکثر فرش‌های ایرانی از الیاف پنبه استفاده می‌شود. پنبه هم مانند الیاف دیگر به رشته‌های نازکی تبدیل می‌شود و به رنگرزی سپرده می‌شود. یکی از مزیت‌هایی که استفاده از پنبه در مقابل پشم دارد؛ مقاومت پنبه در برابر آفت بید است که ماندگاری بیشتری را برای شما به همراه می‌آورد.
البته که در بافت یک فرش می‌توان از پشم یا پنبه به عنوان نخ اصلی و از ابریشم برای تزئین و مشخص کردن یکسری نقوش خاص استفاده کرد.
فرش دستباف قم
هر شهر ایران یک چهارچوب و قاعده‌ی خاص در بافت فرش خود دارد و به همین واسطه ما مدل‌های مختلفی از فرش در ایران داریم که با نام شهرها از یکدیگر شناخته می‌شوند. در ادامه‌ی این نوشته می‌خواهیم با فرش دستباف قم بیشتر آشنا شویم.
فرش دستباف قم یکی از محبوب‌ترین فرش‌های ایرانی است که به واسطه‌ی محبوبیت و شهرت خود حتی در مراودات سیاسی بین‌المللی هم مورد استفاده قرار می‌گیرد. در فرش‌های دستبافت قم از طرح‌های سنتی و اصیلی استفاده می‌شود که از طرح‌های فرش‌های کاشان و اصفهان و ترکیب هر دو الهام گرفته است. در ادامه با ویژگی‌هایی که این فرش را به یک فرش محبوب و خاص تبدیل کرده است آشنا می‌شویم.
● تراکم بالای گره‌ها
تراکم بالای گره در فرش یکی از عواملی است که کیفیت و ظرافت فرش را بالا می‌برد و بر ظرافت و زیبایی آن می‌افزاید. این تراکم بالای گره زمانی که از نخ‌های ابریشمی در بافت فرش استفاده شود بیشتر مشخص می‌شود و ظرافت بافت را بیشتر در معرض دید قرار می‌دهد. همچنین در فرش‌های دستبافت قم از ابریشم مرغوب و با کیفیت استفاده می‌شود و ارزش فرش را دوچندان می‌کند.
● عدم تعصب در به کارگیری طرح و نقش
فرش دستباف قم طرح و نقشه‌ی خاصی ندارد و تعصبی در استفاده از طرح و نقشه‌های شهرهای دیگر هم در میان قالیباف‌های قم وجود ندارد. به عبارتی قالیباف‌های قم طرح و نقشه‌ی شهرهای دیگر را بررسی می‌کنند و پس از اصلاح عیوب و مشکلات دیده شده در نقشه، از قسمت‌های مختلف آن در بافت فرش خود استفاده می‌کنند.
● مسیر رشد متفاوت با شهرهای دیگر
یکی از دلایل شهرت فرش قم در میان دیگر فرش‌های ایرانی مسیر رشد متفاوتی است که طی کرده است. اکثر فرش‌های ایرانی در میان روستائیان و عشایر متولد شده‌اند و در نهایت در میان مردم شهر شناخته شده‌اند. اما فرش دستباف قم ابتدا به وسیله‌ی تجار و بازرگانان به مردم شهرنشین قم معرفی شد و در نهایت راه خود را در میان مردم روستا پیدا کرد.
طرح و نقشه‌ی فرش دستباف قم
پیش از این گفتیم که در اصول فرش دستباف قم طرح و نقشه‌ی خاصی وجود ندارد که به صورت انحصاری با نام فرش دستباف قم شناخته شود. در واقع شما در فرش دستباف قم همان طرح و نقش‌های فرش‌های دیگر شهرها را خواهید. البته که استفاده از نخ‌های با کیفیت و مرغوب و بافت ظریف و اصولی با استفاده از گره‌های متراکم باعث می‌شود که آن طرح و نقشه‌های قبلی بسیار بیشتر از قبل چشم‌های را به خود خیره کند.
البته که یکسری از طرح‌های فرش‌های دیگر به صورت متداول در فرش دستباف قم مورد استفاده قرار می‌گیرد که عبارتند از : لچک و ترنج شاه عباسی، شکارگاه، خشتی، محراب، محرمات، درختی، گل فرنگ، گلدانی، افشان، کف ساده، بته‌ای، کتیبه‌ای و اسلیمی.
قالیچه خشتی قم| نگینی در میان صندوقچه‌ی هنر
از دوران صفویه میراثی هنوز در میان ما به یادگار مانده است و یکی از مهمترین آنها قالیچه‌ی خشتی قم است که مانند جواهری نگین نشان در میان دست بافته‌های ایرانی خودنمایی می‌کند. در ادامه با این جواهر به جا مانده از دوران صفویه بیشتر آشنا می‌شویم.
طرح و نقش به خوبی می‌تواند ماهیت یک دست بافته‌های ایرانی را برای شما شرح بدهد. در قالیچه خشتی قم از نقوش هندسی و منظم استفاده می‌شود. نقوش هندسی پرطرفدار در بافت این قالیچه مربع و لوزی هستند که مطابق با اصل عدم تعصب فرش دستبافت قم، در ترکیب با گل‌ها، اسلیمی‌ها، بته جقه‌ها و دیگر نقوش پرطرفدار فرش ایرانی استفاده می‌شوند.
رنگ‌هایی که در فرش به کار می‌رود می‌تواند انرژی و روح فرش را به صورت کلی تغییر بدهد. قالیچه‌ی خشتی قم از آن فرش‌های دستبافتی است که با رنگ‌های گرم خود انرژی و گرما به زندگی شما می‌آورد.
قالیچه‌ی خشتی قم از مرغوب‌ترین جنس پشم و ابریشم به ظریف‌ترین حالت ممکن با تعداد گره‌ی بالا در یک تراکم بالا بافته می‌شود تا زیبایی طرح‌های به کار رفته را به بهترین شکل ممکن در مقابل چشمان شما به نمایش بگذارد.
بیشتر بخوانید: مقاله تشخیص صنایع دستی اصل از تقلبی را حتما بخوانید.
انواع قالیچه خشتی قم
به صورت کلی سه نوع قالیچه خشتی در قم بافته می‌شود و براساس طرح و نقش‌هایی که در آنها به کار می‌رود برای آنها نامگذاری انجام شده است گه در ادامه با آنها آشنا می‌شویم:
قالیچه خشتی لچک و ترنج: لچک و ترنج از اصلی‌ترین طرح‌هایی هستند که در بافت اکثر فرش‌های ایرانی استفاده می‌شود اما به عنوان اصلی‌ترین طرح فرش شاه عباسی شناخته می‌شود. در قالیچه خشتی‌های قم با الهام از فرش‌های شاه عباسی در حاشیه‌ی فرش از طرح‌های خشتی و در قاب مرکزی ترنج بافته می‌شود.
قالیچه خشتی گل و بوته: گل و بوته از طرح‌های محبوب در میان ایرانیان در اکثر فرش‌ها حتی به صورت جزئی مورد استفاده قرار می‌گیرد. طرح گل و بوته همان طرحی است که در نخستین فرش جهان (فرش پازیریک) هم مورد استفاده قرار گرفته است. در این قالیچه نقوش خشتی به صورت ترکیبی با گل و بوته بافته می‌شود.
قالیچه خشتی تصویری: بسیاری از قاب فرش‌هایی که برای تزئین دیوارهای منازل مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ تصویر یک منظره، حیوان یا پرنده‌ای زیبا را به نمایش در می‌آورد. در این نوع از قالیچه‌ی خشتی تصویری از طبیعت با ترکیب نقوش خشتی بافته می‌شود.
قالیچه‌ی خشتی یکی از لوکس‌ترین دست بافته‌های ایرانی است که غالبا نه به عنوان یک کفپوش بلکه به عنوان قابی زیبا برای تزئین دیوارهای منازل ایرانی مورد استفاده قرار می‌گیرد و در ابعاد مختلف مورد توجه جهانیان قرار گرفته است.
شما می‌توانید انواع قالیچه نفیس را که با مرغوب‌ترین و با کیفیت‌ترین مواد اولیه بافته شده است در طرح مورد نظر خود در صنایع دستی آقاجانی بخرید و از زیبایی و ظرافت منحصر به فرد آن لذت ببرید.
